Panel çit direk dahil fiyat ve direğin toplam bütçedeki ağırlığı

Yetmiş metrelik bir arsa sınırı için fiyat soran biri telefonda iki cevap alır: biri "panel şu kadar, direk ayrı", öteki "direk dahil metresi şu kadar." İkinci cevap daha kullanışlı görünür, çünkü alıcının aradığı şey tam da budur: hattın ayakta durmuş hâlinin fiyatı. Ne var ki "direk dahil" ifadesi bir ölçü değil, bir iddiadır. Hangi direğin, kaç direğin, köşe ve kapıdaki kalın profilin ve direk kapağının bu fiyatın içinde olup olmadığı söylenmedikçe, direk dahil fiyat bir sayı değil bir tahmindir. Kısa cevap şudur: direk dahil bir fiyatı kabul etmeden önce direğin tipini, boyunu, et kalınlığını, adedini ve aksesuarlarını yazılı olarak isteyin. Direğin toplam bütçedeki ağırlığı ise sabit değildir; panel yüksekliği, direk tipi, hattın kısalığı, kapı sayısı ve zemin bu oranı belirgin biçimde oynatır.

Bu yazı iki soruyu birlikte ele alıyor. Birincisi, teklifte geçen "direk dahil" ifadesinin nerede muğlak kaldığı ve her muğlaklığın hangi soruyla kapatılacağı. İkincisi, direğin toplam içindeki payının hangi değişkenlerle büyüyüp küçüldüğü. Arada, aynı panel hattını dört farklı direkle hesapladığımız tek bir sayısal örnek var. Güncel adet fiyatları ve ölçü bazında fiyat bantları için panel çit fiyat listesinin bulunduğu sayfaya bakabilirsiniz.

Kural — "Direk dahil" bir kapsam cümlesidir, bir ürün tanımı değildir. Kapsam cümlesi ancak ürün tanımıyla birlikte yazıldığında fiyat olur.

"Direk dahil" cümlesi neden tek başına yetmez?

Bir fiyatın içine bir kalemin dahil olması, o kalemin hangi özellikte olduğu hakkında hiçbir şey söylemez. "Kahvaltı dahil" bir otel fiyatı nasıl kahvaltının ne olduğunu anlatmıyorsa, "direk dahil" bir çit fiyatı da direğin ne olduğunu anlatmaz. Oysa çitte bu belirsizliğin bedeli kahvaltıdan büyüktür: direk, hattın yükünü zemine taşıyan elemandır ve birim fiyatı direk tipine göre bir kattan fazla oynayabilir.

Muğlaklık dört ayrı yerden doğar. Birincisi direğin kendisidir: profil kesiti, boyu, et kalınlığı ve kaplaması. İkincisi adettir: hattın kaç direkle kurulacağı ve bu sayının doğru hesaplanıp hesaplanmadığı. Üçüncüsü özel konumlardır: köşe ve kapı direklerinin kalın profilinin fiyata girip girmediği. Dördüncüsü aksesuardır: direk kapağının, gerekiyorsa flanş plakasının ve bağlantı parçalarının direk fiyatının içinde mi dışında mı olduğu.

Bu dört başlıktan biri bile açık kaldığında iki "direk dahil" teklif yan yana konamaz. Biri 250 santimlik kalın etli kutu profili kapağıyla fiyatlamış, öteki 200 santimlik ince etli boruyu çıplak olarak fiyatlamış olabilir. İki teklif de doğru söylüyordur: ikisinde de direk dahildir. Ama aynı işi fiyatlamıyorlardır.

Aşağıdaki bölümler bu dört başlığı sırayla açıyor. Amaç direk seçimini yeniden anlatmak değil; direk seçiminin fiyattaki izini okumak. Profil, boy ve et kalınlığının teknik olarak nasıl seçildiği çit direğinin nasıl seçileceğini anlatan yazıda ayrıntılı olarak işleniyor.

Hangi direk? Teklifte yazılması gereken dört özellik

Direk dahil bir fiyatta ilk sorulacak şey direğin kimliğidir. Bu kimlik dört özellikten oluşur ve her biri fiyatı ayrı bir mekanizmayla etkiler.

Profil kesiti. Kutu profil, boru ve beton direk farklı ürünlerdir; aynı boyda bile birim fiyatları ayrışır. Katalogdaki fiyatlarda 200 santimlik beton direk, aynı boydaki kutu profilin yaklaşık yarısı fiyatındadır; boru direk ise ikisinin arasında, kutu profile yakın durur. Profil yazılmamışsa direk kaleminin büyüklüğü hakkında hiçbir şey bilinmez.

Boy. Direk boyu panel yüksekliğine gömme payı eklenerek bulunur. Aynı profilde bir üst boya geçmek birim fiyatı belirgin biçimde artırır. Teklifte boy yazılmamışsa, fiyatın hangi boy üzerinden kurulduğu da bilinmez; daha kötüsü, panele göre kısa bir boy seçilmiş olabilir ve bu fiyatı ucuz, hattı zayıf gösterir.

Et kalınlığı. Aynı dış ölçüde farklı et kalınlığında direk bulunur ve hepsi aynı adla anılır. "60 × 40 kutu profil" demek, cidar kalınlığını söylemez. Et kalınlığı çelik miktarını, dolayısıyla fiyatı doğrudan belirler; dışarıdan bakıldığında ise görünmez.

Kaplama. Galvaniz yöntemi ve üzerine boya uygulanıp uygulanmadığı, direğin hem fiyatını hem ömrünü değiştirir. Panelde sorulan kaplama sorusu direkte de aynen sorulmalıdır; direk zeminle temas ettiği ve dibinde su tuttuğu için kaplamanın önemi direkte panelden az değildir.

Bu dört özelliğin hiçbiri "direk dahil" cümlesinin içinde kendiliğinden bulunmaz. Teklifte ayrı satırda, sayıyla yazılması gerekir. Ürün seçeneklerinin tamamı ve standart profiller çit direkleri sayfasında listeleniyor.

Kaç direk? n+1 kuralı teklifte nasıl kaybolur?

Direk dahil fiyatın ikinci muğlaklığı adettir. Burada kural nettir ve sitemizin her hesabında aynıdır: panel sayısı hat uzunluğunun 2,5'e bölünüp yukarı yuvarlanmasıyla bulunur; açık bir hatta direk sayısı panel sayısından bir fazladır; kapalı bir halkada panel sayısına eşittir; her kapı direk sayısını bir artırır; köşe ise direk sayısını artırmaz, yalnız o direğin profilini kalınlaştırır.

Sorun, direk dahil fiyatın çoğu zaman bu kuralı görünmez kılan bir biçimde söylenmesidir. En yaygın biçim "panel başına direk dahil" fiyattır: bir panel ve bir direk birlikte fiyatlanır. Bu, uzun ve kapalı bir halkada doğru sonucu verir. Açık bir hatta ise son direk dışarıda kalır. Piyasada "takım" adıyla satılan bir panel ve bir direk paketinde de aynı durum yaşanır: takım sayısı panel sayısına eşit alınırsa hattın ucundaki direk eksik kalır.

İkinci yaygın biçim metre üzerinden söylenen direk dahil fiyattır. Burada direğin metreye yayılma biçimi önemlidir. Uzun bir hatta fazladan uç direğinin etkisi çok metreye bölündüğü için küçüktür; kısa bir hatta ise belirgindir. Metre fiyatı uzun hattan türetilmişse kısa hatta eksik kalır. Direk payının metreye nasıl yayıldığı ve kısa hatta hangi çarpanla düzeltildiği panel çit metre fiyatı hesaplama yazısında tablo hâlinde gösteriliyor; burada aynı tabloyu tekrar etmiyoruz.

Üçüncü biçim, adedi hiç söylenmeyen toplam fiyattır: "yetmiş metre, direk dahil şu kadar." Bu biçimde direk adedi teklifin içinde saklıdır. Sorulması gereken tek soru vardır: bu toplam kaç panel ve kaç direk üzerinden hesaplandı? Cevap kurala uymuyorsa ya eksik direk fiyatlanmıştır ya da köşe başına direk eklenerek fazla direk fiyatlanmıştır. İkincisi panel çitte yapılan yaygın bir hesap hatasıdır ve teklifi gereksiz yere şişirir.

Köşe ve kapı direği fiyatın içinde mi?

Direk dahil fiyatın üçüncü muğlaklığı özel konumlardaki direklerdir. Bir hattaki bütün direkler aynı yükü taşımaz ve aynı profilden seçilmez.

Köşe direği, iki kenarın paneline ortak hizmet eden direktir. Direk sayısını artırmaz ama iki yönden çekme aldığı için hat direğinden kalın bir profilden seçilir ve kelepçesi iki yüze takılır. Kapı direkleri ise açıklığın iki yanında duran direklerdir; kanat ağırlığını ve menteşe momentini taşıdıkları için hattın en kalın profilleridir. Kapı direğinin ölçüsü ve kapı açıklığının planlanması çit kapısı ölçüsü ve kapı direği planlaması yazısında ayrıntılı olarak anlatılıyor.

Teklifte bu direkler üç biçimde karşınıza çıkar. Birinci biçimde bütün direkler aynı birim fiyattan sayılmıştır ve köşe ile kapı direklerinin kalın profil farkı hiç yoktur. Bu teklif ucuz görünür, ama ya kalın profil sonradan ayrıca faturalanır ya da hat köşe ve kapıda standart profille kurulur. İkinci biçimde kalın profilli direkler ayrı satırda, kendi birim fiyatıyla yazılmıştır. Bu en şeffaf biçimdir. Üçüncü biçimde ise kalın profil farkı ortalamaya yedirilmiştir; bütün direkler biraz daha pahalı gösterilir. Bu biçim yanlış değildir ama karşılaştırmayı zorlaştırır.

Kalın profilin fiyat farkı katalogda yer almaz. Bu yüzden rakam vermiyoruz; teklifte köşe ve kapı direklerinin ayrı satır olarak, profil ve et kalınlığıyla birlikte yazılmasını istemek yeterlidir. Köşe sayısı adedi değiştirmediği için, köşeli bir hatta direk kalemindeki artış yalnız bu birim fiyat farkından gelir.

Direk kapağı ve küçük parçalar: kapsamın sınırı

Dördüncü muğlaklık, direğe bağlı küçük parçalardır. Bunların en önemlisi direk kapağıdır. Kutu profil ve boru direk içi boş profillerdir; üstü açık bırakılırsa yağmur suyu profilin içine dolar ve direk içeriden paslanır. Bu yüzden kapak, direğin fiilen bir parçasıdır.

Tekliflerde kapak iki biçimde geçer. Bazı tedarikçiler direği kapağıyla birlikte fiyatlar ve direk birim fiyatı kapağı içerir. Bazıları direği çıplak profil olarak fiyatlar ve kapağı ayrı satırda, ayrı birim fiyatla yazar. Bazı tekliflerde ise kapak hiç geçmez. Üçüncü durumda iki olasılık vardır: ya kapak direk fiyatına dahildir ama yazılmamıştır ya da hiç fiyatlanmamıştır. Hangisi olduğunu sormadan bilemezsiniz.

Kapağın yanında kelepçe ve bağlantı parçaları da vardır. Bunlar direğe bağlıdır ama çoğu zaman direk dahil fiyatın dışında tutulur. Kelepçe adedinin panel yüksekliğine göre nasıl değiştiği ve bağlantı sisteminin nasıl seçildiği panel çit kelepçesi ve bağlantı elemanlarını anlatan yazıda ele alınıyor. Burada önemli olan tek şey şudur: kelepçe ve bağlantı sistemi direk tipine göre değişir. Kutu profile, boruya ve beton direğe aynı bağlantı parçası uygulanmaz. Bu yüzden direk tipi değiştiğinde bağlantı satırı da değişir ve direk dahil fiyat bu satırı içermiyorsa, direk tipleri arasındaki karşılaştırma eksik kalır.

Kapak, kelepçe ve bağlantı parçalarının fiyatları katalogda yer almaz; teklifte ayrı satır olarak sorulmalıdır.

"Direk dahil" ifadesi hangi soruyla açılır?

Buraya kadar anlatılan muğlaklıkları tek bir tabloda toplayalım. Sol sütunda teklifte ya da telefonda duyabileceğiniz ifade, ortada o ifadenin sakladığı belirsizlik, sağda ise belirsizliği kapatan soru var.

Tablonun her satırı tek bir soruya indirgenmiştir ve her soru yazılı bir cevap ister. Telefonda alınan cevap teklife geçmediği sürece bağlayıcı değildir. Sorulara sayıyla cevap veren bir teklif, "direk dahil" cümlesini bir kapsam iddiasından ürün tanımına dönüştürmüş olur.

Direğin payı sabit bir oran değildir

Direk dahil fiyatın muğlaklığı kapatıldıktan sonra ikinci soru gelir: direk, toplam bütçenin ne kadarını tutar? Piyasada bu soruya tek bir oranla cevap verme eğilimi vardır. Oysa direğin payı hattan hatta belirgin biçimde değişir ve bu değişimin arkasında basit bir ilişki vardır.

Direk payını panel ve direk toplamı içinde yazalım. Hatta n panel ve n+1 direk olsun; panel birim fiyatı P, direk birim fiyatı D. Direk payı, direk toplamının panel ve direk toplamına oranıdır: (n+1) × D bölü (n × P + (n+1) × D). Bu ifade üç şeye bağlıdır: D'nin P'ye oranına, n+1'in n'ye oranına ve hatta kapı varsa eklenen direklere.

Birinci ilişki en güçlüsüdür. D sabitken P küçülürse, yani panel alçaldıkça, direk payı büyür. P sabitken D büyürse, yani direk tipi pahalılaştıkça, direk payı büyür. İkinci ilişki hattın uzunluğuyla ilgilidir: n küçüldükçe (n+1)/n büyür ve direk payı artar. Üçüncüsü kapıdır: her kapı bir direk ekler ve iki direği kalın profile çevirir.

Aşağıdaki bölümler bu değişkenleri tek tek ele alıyor. Önce yükseklik, sonra direk tipi, sonra hattın kısalığı ve kapı, en sonda zemin. Ardından tek sayısal örnekte bu ilişkilerden birini, direk tipinin etkisini, rakamla görüyoruz.

Panel alçaldıkça direğin ağırlığı artar

Panel çitte genişlik 250 santimde sabittir; fiyatı oynatan boyut yüksekliktir. Yükseklik düştükçe panelin birim fiyatı belirgin biçimde azalır. Direk ise ortadan kalkmaz. Her 2,5 metrede bir direk yine gerekir ve direğin birim fiyatı panel fiyatı kadar hızlı düşmez; profil, kaplama ve kapak gibi kalemler boydan bağımsız olarak direğin fiyatında kalır.

Sonuç olarak alçak panelde direk, toplamın ağırlık merkezine yaklaşır. Katalogda en alçak panel olan 63 santimlik panelin adet fiyatı, katalogdaki 200 santimlik kutu profil direğin fiyatının altındadır. Bu, alçak hatta direğin panelden pahalı olabileceği anlamına gelir. Katalogda daha kısa bir direk boyu bulunmadığı için bu karşılaştırma bir üst sınırdır; ama yön değişmez. Alçak panelli hatlarda direk payının neden büyüdüğü ve kısa direk boyunun nasıl sorulacağı 60 cm panel çit fiyatı yazısında işleniyor.

Yükseklik arttığında ise tablo tersine döner. Panel fiyatı hızla yükselir; direk ise ancak boy basamağı değiştiğinde pahalanır. 153 santimlik panel 200 santimlik direkle karşılanırken, 173 santimde direk bir üst boya geçer. Bu basamakta direk payı bir anlık sıçrama yapar, sonra panel yükseldikçe yeniden görece küçülür.

Bu ilişkinin pratik sonucu şudur: alçak bir hat için alınan direk dahil fiyatta direğin tanımı, yüksek bir hattakinden daha önemlidir. Çünkü orada direk, fiyatın büyük kısmını oluşturur ve direkteki her belirsizlik toplamı oransal olarak daha çok etkiler.

Direk tipi payı nasıl değiştirir?

Direk tipi, formüldeki D'yi doğrudan değiştirir. Katalogdaki fiyatlarla dört seçenek sıralanır: 200 santimlik beton direk en ucuzdur; 200 santimlik Ø48 boru direk onun yaklaşık 1,8 katıdır; 200 santimlik 60 × 40 kutu profil borudan biraz pahalıdır; 250 santimlik 60 × 40 kutu profil ise 200 santimlik kutunun yaklaşık 1,24 katıdır.

Bu sıralama bir kalite sıralaması değildir. Her direk tipinin kendi kullanım alanı, kendi bağlantı sistemi ve kendi montaj gereksinimi vardır. Fiyat açısından önemli olan nokta şudur: direk tipi değiştiğinde yalnız direk satırı değişmez. Kelepçe ve bağlantı sistemi direk tipine göre değişir; beton direkle panel bağlantısının nasıl yapılacağı, hangi bağlantı parçasının kullanılacağı ve bu parçaların fiyatı teklifte ayrıca sorulmalıdır. Direk kaleminde görülen düşüş, bağlantı satırıyla birlikte değerlendirilmeden gerçek bir düşüş sayılmaz.

Boy da direk tipinin bir parçası gibi davranır. Aynı kutu profilde 200 santimden 250 santime geçmek, birim fiyatı panelden bağımsız olarak artırır. 153 santimlik panele 250 santimlik direk teklif edilmişse, bu boyun gerekçesi sorulmalıdır: gevşek zeminde derin temel mi planlanıyor, yoksa teklif yüksek panel için hazırlanmış bir fiyat listesinden mi kopyalandı? Gereksiz uzun direk hem fazladan çelik hem fazladan kazı demektir.

Bir sonraki bölümdeki hesap bu dört seçeneği aynı hatta yan yana koyuyor.

Tek hesap: 70 metrelik düz hatta dört direk seçeneği

Aşağıdaki hesap katalogdaki fiyatla, KDV hariç yapılmıştır ve bu yazıdaki tek sayısal örnektir. Hat 70 metre, düz, köşesiz ve kapısızdır. Panel 153 × 250 santim, 4,0 milimetre tellidir ve adedi 800 TL'dir. Panel ile direk dışındaki kalemler hesaba dahil değildir.

Metraj. 70 ÷ 2,5 = 28; hat panel boyunun tam katıdır, küsurat yoktur. 28 panel. Açık hat olduğu için direk sayısı 28 + 1 = 29 direk.

Panel bedeli. 28 × 800 TL = 22.400 TL. Bu rakam dört seçenekte de aynıdır.

Tablodan dört sonuç çıkar. Birincisi, aynı panel hattında yalnız direk tipi değiştiğinde direğin payı kabaca beşte birden üçte bire kadar oynar. "Direk toplamın şu kadarıdır" diye söylenen tek bir oran, hangi direğin kastedildiği bilinmeden anlamsızdır.

İkincisi, en ucuz ile en pahalı seçenek arasındaki fark 6.815 TL'dir ve bu farkın tamamı direk satırından gelir. Panel adedi ve panel fiyatı sabittir. İki "direk dahil" teklif arasında bu büyüklükte bir fark görüyorsanız, önce direk satırını okuyun.

Üçüncüsü, boru ile 200 santimlik kutu profil arasındaki fark 870 TL'dir; toplamın küçük bir kesri. Bu iki seçenek arasındaki karar fiyattan çok bağlantı uyumu ve kullanım alanıyla ilgilidir. Buna karşılık 200 santimden 250 santime geçiş, aynı profilde 2.320 TL fark yaratır; boy kararı, profil kararından daha pahalıdır.

Dördüncüsü, beton direkli satır en düşük toplamı verir ama bu satıra kelepçe ve bağlantı sistemi eklenmemiştir. Bağlantı sistemi direk tipine göre değiştiği için dört satırın bağlantı eki de birbirinden farklı olacaktır. Bu tablo panel ve direk çekirdeğini karşılaştırır; bağlantı, kapak, beton, nakliye ve montaj dahil değildir ve teklifte ayrı satır olarak sorulmalıdır.

Kısa hat ve kapı: direk payını büyüten iki geometri

Tek hesaptaki hat 70 metreydi ve fazladan uç direği 28 panele bölündü. Hat kısaldıkça bu fazladan direk daha az panele bölünür ve direk payı büyür. Birkaç panellik bir ön bahçe hattında uçtaki direk, direk kaleminin görünür bir kısmını oluşturur. Uzun hatta ihmal edilebilen "+1", kısa hatta bütçeyi taşıyan bir terime dönüşür.

Kapı bu etkiyi iki yönden büyütür. Birincisi adettir: kapı açıklığı panel hesabından düşülür, yani panel adedi azalır; ama kapı hattı ikiye böldüğü için direk sayısı bir artar. Pay formülünde n küçülürken direk adedi büyür. İkincisi birim fiyattır: açıklığın iki yanındaki direkler kalın profilli kapı direği olur ve birim fiyatları hat direğinden yüksektir. Böylece kapı, direk kaleminin payını hem adetten hem fiyattan büyütür.

Çok kapılı hatlarda bu etki birikir. Her kapı hattı yeni bir açık parçaya böler ve her parça kendi "+1" direğini taşır. Bir sanayi parselinde birden fazla araç ve yaya girişi varsa, hat pratikte birkaç kısa hattın toplamı gibi davranır ve direk payı, aynı uzunluktaki kapısız hattakinden belirgin biçimde büyük olur.

Kapalı halka ise ters yönde çalışır. Parseli dört yandan çeviren kesintisiz bir halkada başlangıç ile bitiş direği aynıdır; direk sayısı panel sayısına eşittir. Kapısız bir halkada "+1" etkisi ortadan kalkar ve direk payı, aynı uzunluktaki açık hattakinden bir direk kadar küçüktür. Halkaya eklenen her kapı ise yine bir direk ekler.

Zemin: flanşlı montajda direk kalemi nasıl değişir?

Toprak zeminde direk betona gömülür; gömme payı direk boyunun içindedir. Beton zeminde, bordür üstünde ya da mevcut bir döşemede ise kazı yapılmaz ve direk tabanındaki flanş plakasıyla zemine sabitlenir. Bu, direk kalemini iki yönden değiştirir.

Birincisi boydur. Flanşlı direkte gömme payı yoktur; direk boyu panel yüksekliğine yakındır. Kısa bir direk, aynı profildeki gömülü direkten daha az çelik taşır. İkincisi ise flanşın kendisidir: flanş plakası, kaynağı ve sabitleme malzemesi direğe eklenen yeni kalemlerdir. Flanşlı direğin fiyatı katalogda yer almaz; teklifte flanşın direk fiyatına dahil olup olmadığı, dübel ve sabitleme malzemesinin hangi satırda durduğu ayrıca sorulmalıdır.

Flanşlı montajda ayrıca direk dahil fiyatın kapsamı zeminin kendisiyle sınırlanır. Toprak zeminde temel betonu çoğu zaman montaj kaleminin içinde düşünülür; flanşlı montajda ise yükün geçtiği yer bağlantıdır ve alttaki betonun kalitesi belirleyici olur. İnce bir bordür üzerine flanşlı direk dikmek riskli olduğu için, flanşlı montaj kararı zemin görülmeden verilmez. Bu karar teklif aşamasında netleşmemişse, direk dahil fiyat hangi montaj biçimini varsaydığını söylemeli.

Aynı hatta iki zemin varsa, örneğin bir bölüm toprak bir bölüm beton döşemeyse, iki farklı direk boyu ve iki farklı direk satırı gerekir. Tek bir "direk dahil" fiyat bu durumu kapsayamaz; teklif iki zemini ayrı satırlarda göstermelidir.

Direk payı büyükse nerede tasarruf güvenlidir?

Direğin toplamdaki payını öğrenen bir alıcının ilk refleksi direkten kısmak olur. Bu refleksin bir kısmı doğru, bir kısmı tehlikelidir. Ayrım şudur: direğin tipini ve yerini işleve göre seçmek güvenlidir; aynı direğin dayanımını düşürmek risklidir. Tasarruf alanlarının genel çerçevesi ucuz panel çitte tasarrufun nereden çıktığını anlatan yazıda ele alınıyor; burada yalnız direğe özgü noktalara değiniyoruz.

Güvenli olanlar. Birincisi doğru boydur: panele göre gereğinden uzun direk almamak, gömme payını zemine göre belirlemek. Tek hesapta 200 ile 250 santim arasındaki farkın profil farkından büyük olduğunu gördük; gereksiz boy, en kolay kısılacak kalemdir. İkincisi doğru adettir: köşe başına direk ekleyen bir hesabı düzeltmek, hattın dayanımına dokunmadan direk kalemini küçültür. Üçüncüsü kalın profilin yerini doğru seçmektir: kalın profili yalnız köşe, kapı ve uç noktalarına koymak, ara hattı standart profille geçmek.

Riskli olanlar. Et kalınlığını düşürmek, direğin çeliğini tam da yükün olduğu yerden çeker; fark ilk gün görünmez, ilk sert rüzgârda ya da yıllar içinde ortaya çıkar. Kaplamadan kısmak, direğin zeminle temas ettiği ve su tuttuğu noktada korumayı inceltir. Direk kapağını listeden çıkarmak ise küçük bir tasarruf karşılığında profili içeriden paslanmaya açık bırakır. Gömme payını azaltmak için kısa direk seçmek de bu gruptadır; boy kararı ancak zemine göre verildiğinde tasarruftur.

Direk tipini yalnız birim fiyata bakarak değiştirmek ise ikisinin arasında durur. Daha ucuz bir direk tipi toplamı gerçekten düşürebilir; ama kelepçe ve bağlantı sistemi direk tipine göre değiştiği için, karar ancak bağlantı satırı ve kullanım alanı birlikte değerlendirildiğinde güvenli olur.

Teklifleri direk satırı üzerinden eşitlemek

İki direk dahil teklif arasında fark gördüğünüzde, farkın direkten gelip gelmediğini anlamanın yolu teklifleri direk satırında eşitlemektir. Bunun için her iki tekliften aynı bilgiler istenir: direk profili, boyu, et kalınlığı, kaplaması, hat direği adedi, köşe ve kapı direklerinin adedi ve profili, direk kapağının durumu.

Bu bilgiler geldiğinde üç durumdan biri ortaya çıkar. Birinci durumda iki teklif aynı direği aynı adette fiyatlamıştır ve fark başka bir kalemden, örneğin panelin tel çapından ya da kaplamasından gelir. İkinci durumda iki teklif farklı direk fiyatlamıştır; bu durumda fark, direk tipindeki ya da boyundaki farkın doğal sonucudur ve hangi direğin hattınıza uygun olduğu kararına döner. Üçüncü durumda iki teklif aynı direği farklı adette fiyatlamıştır; burada biri kurala uymuyordur ve hangisinin uymadığı adet hesabıyla bulunur.

Bu ayrıştırmanın faydası, "hangisi ucuz" sorusunu "hangisi neyi fiyatlıyor" sorusuna çevirmesidir. Direk satırı eşitlendiğinde kalan fark gerçek bir fiyat farkıdır. Eşitlenmediğinde görülen fark, direğin tanımındaki farktır.

Katalogdaki direk seçeneklerinin fiyat bantlarını görmek için çit direk fiyatları sayfası kullanılabilir. Teklifteki direk birim fiyatı bu bantların belirgin biçimde dışındaysa, profilin, boyun ya da et kalınlığının teklifte yazandan farklı olup olmadığını sormak gerekir.

Direk payı sorusunda sık yapılan dört hata

Tek bir oranı her hatta uygulamak. "Direk toplamın üçte biridir" gibi bir oran, belirli bir yükseklik, belirli bir direk tipi ve belirli bir hat uzunluğu için doğru olabilir. Başka bir hatta ise belirgin biçimde yanlış çıkar. Tek hesapta aynı panel hattında bile direk payının beşte birden üçte bire kadar oynadığını gördük; yükseklik ve hat uzunluğu da değiştiğinde aralık daha da açılır.

Direk payını panel fiyatından tahmin etmek. Panel ucuzladığında direk payı küçülmez, büyür. Alçak panelli bir hatta toplam bütçeyi panel fiyatına oranla tahmin etmek, direk kalemini sistematik olarak eksik gösterir.

Köşe başına direk eklemek. Panel çitte köşe direk sayısını artırmaz. Köşe başına direk eklenerek yapılan hesap, direk kalemini şişirir ve direk payını olduğundan büyük gösterir. Tel örgüde köşe ve gergi direklerinin ayrıca sayılması ayrı bir sistemin kuralıdır; panel çite taşınmamalıdır.

Bağlantıyı direk tipinden bağımsız saymak. Direk tipini değiştirip bağlantı satırını aynı bırakmak, direk tipleri arasındaki karşılaştırmayı bozar. Kelepçe ve bağlantı sistemi direk tipine göre değişir; direk tipi değiştiğinde bağlantı satırı da yeniden sorulmalıdır.

Kendi hattınızda direk payını bulmak için beş adım

Birinci adım: adetleri çıkarın. Hat uzunluğunu 2,5'e bölüp yukarı yuvarlayın; bu panel sayınızdır. Açık hatta bir ekleyin, kapalı halkada eklemeyin; her kapı için bir direk daha ekleyin. Köşe için direk eklemeyin.

İkinci adım: özel direkleri ayırın. Köşe sayısı kadar direği ve her kapı için iki direği kalın profil olarak işaretleyin. Bu direkler toplam direk sayısının içindedir; yalnız birim fiyatları farklıdır.

Üçüncü adım: direk kimliğini sabitleyin. Hat direği, köşe direği ve kapı direği için profil, boy, et kalınlığı ve kaplamayı yazın. Zemin karışıksa her zemin için ayrı direk satırı açın.

Dördüncü adım: tutarları hesaplayın. Panel adedini panel birim fiyatıyla, her direk grubunu kendi birim fiyatıyla çarpın. Direk toplamını panel ve direk toplamına bölün; bu, hattınızın direk payıdır. Güncel birim fiyatlar için fiyat listesi sayfası kullanılır.

Beşinci adım: eksik satırları not edin. Direk kapağı, kelepçe ve bağlantı parçaları, flanş, beton ve nakliye bu hesapta yoktur. Her birinin teklifte ayrı satırda yazılıp yazılmadığını kontrol edin. Eksik satır, direk dahil fiyatın kapsadığını sandığınız ama kapsamadığı bir kalemdir.

Karar

"Direk dahil" bir fiyatın değeri, direğin tanımıyla birlikte yazılmasına bağlıdır. Profil, boy, et kalınlığı ve kaplama yazılmamışsa hangi direğin fiyatlandığı bilinmez; adet yazılmamışsa n+1 kuralının uygulanıp uygulanmadığı bilinmez; köşe ve kapı direkleri ayrı satırda değilse kalın profilin nerede olduğu bilinmez; kapak ve bağlantı yazılmamışsa kapsamın nerede bittiği bilinmez. Bu dört boşluk kapatıldığında direk dahil fiyat bir iddia olmaktan çıkar, karşılaştırılabilir bir teklif satırına dönüşür.

Direğin toplam bütçedeki payı ise sabit bir oran değildir. Panel alçaldıkça, hat kısaldıkça ve kapı sayısı arttıkça büyür; direk tipi ucuzladıkça ve hat kapalı halkaya döndükçe küçülür. Katalogdaki fiyatla, 153 santimlik panelle kurulan 70 metrelik düz bir hatta bu pay beton direkte yaklaşık yüzde 18, 200 santimlik kutu profilde yaklaşık yüzde 30, 250 santimlik kutu profilde yaklaşık yüzde 34'tür. Direkte güvenli tasarruf doğru boy, doğru adet ve kalın profilin doğru yere konmasından gelir; et kalınlığı, kaplama ve kapaktan kısmak ise tasarrufu hattın ömründen yapmaktır.