Elinizde bir kâğıt var: arsanın iki kenarı ölçülmüş, köşe işaretlenmiş, uzun kenarın ortasına bir yaya kapısı çizilmiş. Soru basit görünüyor: bu hattın malzemesi kaça çıkar? Kısa cevap şu: maliyet tek bir çarpmayla değil, dokuz adımlık bir sırayla hesaplanır. Önce hat kenarlara bölünür, panel adedi hem toplamdan hem kenar kenar bulunur, direk adedi hattın biçimine ve kapı sayısına göre çıkarılır. Ardından yükseklik ve direk seçimiyle birim fiyatlar yazılır; kelepçe, kapı, nakliye ve zemin işleri ayrı satır olarak açılır, KDV en sona konur ve sonuç metre ile metrekare üzerinden sağlanır.
Bu yazı o sırayı kendi hattınıza uygulayabilmeniz için yazıldı. Her adımda neyi hesapladığınızı, hangi formülü kullandığınızı ve hesabın en sık nerede bozulduğunu anlatıyoruz. Yazının ortasında boş bir hesap şablonu var; kendi değerlerinizi o tabloya yazarak ilerleyebilirsiniz. Ardından tek bir doldurulmuş örnek geliyor: köşesi ve kapısı olan bir L hat. O örnekte ilk çizimin sahaya oturmadığını ve bunun nasıl düzeltildiğini de göreceksiniz, çünkü maliyet hesabının en öğretici anı tam da orasıdır.
Rakamlar konusunda baştan bir not: güncel birim fiyatlar sürekli hareket eder. Bu yüzden adımlarda rakam değil formül kullanıyoruz; ölçü ve yüksekliğe göre güncel bandı panel çit fiyatları sayfasından alıp şablona siz koyacaksınız.
Hesap neden bir sıra izlemek zorunda?
Maliyet hesabındaki adımlar birbirini besler. Panel adedi bilinmeden direk adedi bilinmez; direk adedi bilinmeden kelepçe ve başlık satırı açılamaz; yükseklik seçilmeden ne panelin ne direğin birim fiyatı yazılabilir. Sırayı bozan bir hesap çoğu zaman yanlış çıkmaz, eksik çıkar — ve eksik bir hesap, yanlış olandan daha tehlikelidir, çünkü ucuz görünür.
Dokuz adımı üç gruba ayırmak işi kolaylaştırır. İlk üç adım adet üretir: kaç panel, kaç direk, bunların kaçı kalın profil. Dördüncü ve beşinci adım birim fiyat üretir: hangi panel, hangi direk. Son dört adım ise kapsamı tamamlar ve doğrular: katalogda olmayan kalemler, vergi ve sağlama.
Bu ayrımın pratik bir faydası var. Adet adımları yalnız geometriye bağlıdır ve bir kez doğru yapıldığında değişmez. Birim fiyat adımları ise karar değiştikçe oynar: yüksekliği bir kademe değiştirdiğinizde ilk üç adımı yeniden yapmanız gerekmez, yalnız dördüncü ve beşinci adımı güncellersiniz. Hesabı bu katmanlarla kurmak, birkaç alternatifi yan yana denemeyi dakikalar içinde mümkün kılar.
Bir de şunu akılda tutun: bu yazı malzeme maliyetini kurar. Montaj işçiliği, kazı ekibi ve saha organizasyonu ayrı bir hesabın konusudur; burada onları yalnızca "ayrı satır" olarak listeye alıyoruz ki unutulmasınlar.
Adım 1 — Hattı kenarlara bölün ve biçimini adlandırın
Hesabın ilk girdisi tek bir uzunluk değil, bir kenar listesidir. "Yaklaşık altmış metre" ile başlayan bir hesap, köşe sayısını, kapı yerini ve hattın uçlarını bilmediği için ikinci adımda tıkanır. Hattı köşeden köşeye düz parçalara bölün ve her parçanın uzunluğunu ayrı yazın.
Sonra hattın biçimine bir ad verin. İki temel biçim vardır. Açık hat başı ve sonu olan hattır: tek düz kenar, L, U ya da arsanın yalnız bazı kenarlarını çeviren her dizilim. Kapalı halka ise kendi üzerine kapanan hattır: arsanın dört yanını kesintisiz çeviren çevre. Bu ayrım direk adedini doğrudan değiştirdiği için üçüncü adımda yeniden karşınıza çıkacak.
Üçüncü olarak sabit noktaları işaretleyin. Sabit nokta, panel dizisinin kesintiye uğradığı ve yerinin kolayca değiştirilemediği yerdir: köşeler, hattın iki ucu, kapı açıklıklarının iki kenarı. Panel köşede dönmez, kapının içinden geçmez, arsa sınırının ötesine taşmaz. Bu yüzden iki sabit nokta arasındaki her parça, panel yerleşimi açısından kendi başına bir mini hattır. Bu kavram ikinci adımdaki kenar kontrolünün temelidir.
Kenar uzunluklarının nasıl ölçüleceği, eğimli arazide harita ile zemin arasındaki farkın nasıl kapatılacağı ve ölçünün karşı tarafa hangi biçimde bildirileceği metraj çıkarmayı adım adım anlatan yazıda ayrıntılı olarak duruyor. Maliyet hesabı o ölçünün doğru olduğunu varsayar; ölçüm hatası, hesabın hiçbir adımında düzelmez.
Bu adımın sonunda elinizde şunlar olmalı: kenar uzunlukları, köşe sayısı, hattın açık mı halka mı olduğu, her kapının genişliği ve hangi kenarın neresinde durduğu. Kapı yerini "ortada bir yerde" diye bırakmayın; ikinci adımda göreceğiniz gibi kapının konumu, panellerin sahaya oturup oturmayacağını belirleyebilir.
Adım 2 — Panel adedi: önce toplam, sonra kenar kenar kontrol
Panel adedinin ilk hesabı toplamdan yapılır:
Panel adedi = (kenarların toplamı − kapı açıklıklarının toplamı) ÷ 2,5 → yukarı yuvarla
Bu formülün verdiği sayı, sipariş edilecek panel adedinin tabanıdır. Panel 250 santim genişliğinde bitmiş bir levhadır ve kesilmez; bu yüzden küsurat her zaman yukarı yuvarlanır.
Ama toplam hesap tek başına yetmez, çünkü panel köşede dönmez ve kapının içinden geçmez. Toplam formül, bütün hattı tek bir düz çizgiymiş gibi ele alır; gerçekte ise hat, sabit noktalar arasında kalan parçalardan oluşur ve her parçanın kendi içinde kapanması gerekir. İki parçanın küsuratı toplamda birbirini tamamlıyor gibi görünebilir, ama bir parçadaki fazlalık köşeyi dönüp öteki parçanın açığını kapatamaz.
Bu yüzden ikinci hesap kenar kenar kontroldür. Her sabit nokta çifti arasındaki parça için ayrı ayrı şu iki satırı yazın:
Parça panel adedi = parça uzunluğu ÷ 2,5 → yukarı yuvarla Aks başına fazla = (parça panel adedi × 2,5 − parça uzunluğu) ÷ parça panel adedi
İkinci satır, o parçada panellerin ne kadar fazla uzunluk taşıdığını ve bu fazlalığın her direk aralığına ne kadar düştüğünü gösterir. Sonuç birkaç santimse sorun yoktur; fazlalık direk aksları hafifçe daraltılarak hat boyunca yedirilir. Sonuç bunun belirgin biçimde üzerindeyse parça o hâliyle kapanmaz ve yerleşim yeniden düşünülür.
Kenar kontrolünün bir yan faydası da vardır: parçaların panel adetlerini topladığınızda çıkan sayı, toplam formülün verdiği sayıyla karşılaştırılır. İkisi eşitse ve her parçada aks fazlası birkaç santimde kalıyorsa, panel adedi hem sipariş hem saha için doğrudur. Eşit değilse ya da bir parçada fazla büyükse, hesap size bir yerleşim sorunu olduğunu erkenden, kâğıt üzerinde söylüyor demektir.
Aks yedirme nereye kadar işe yarar?
Panel çit direğe, panelin ucu direk yüzeyine bindirilerek bağlanır. Bu bindirme, direk aksını birkaç santim oynatmaya izin verir: aksları biraz daraltırsanız paneller direk yüzeyinde biraz daha fazla bindirilir ve parçadaki küçük fazlalık bütün aralıklara dağılır. Kimse bu farkı gözle görmez; hat tam oturur ve hiçbir panel kesilmez.
Bu esnekliğin sınırı dardır ve sınırı büyütmek mümkün değildir. Aks başına birkaç santimin ötesinde bir daraltma, panel ucunun direk yüzeyine sığmaması demektir. Aksı yarım metre, bir metre daraltmak gibi büyük değişiklikler ise fiziksel olarak imkânsızdır: panel 250 santimlik bir levhadır ve daha kısa bir aralığa sıkıştırılamaz. Aksı açmak da çözüm değildir, çünkü panel ucunun direk üzerindeki bindirme payını azaltır.
Kenar kontrolünde fazlalık büyük çıktığında elinizde üç tür çözüm kalır ve üçü de yerleşim kararıdır:
- Kapı açıklığıyla eritmek. Kapı genişliği ve kapının kenar üzerindeki yeri çoğu zaman plan aşamasında hâlâ değiştirilebilir. Kapıyı birkaç panel boyu kaydırmak ya da açıklığı birkaç on santim değiştirmek, iki yanındaki parçaları 2,5 metrenin katlarına getirebilir.
- Serbest ucu kaydırmak. Hattın bir ucu arsa sınırına değil de örneğin bahçe içinde bir noktaya bitiyorsa, o uç birkaç on santim ileri ya da geri alınabilir.
- Kenarın bir kısmını başka bir çözümle geçmek. Kalan açıklık bir duvar parçası, mevcut bir yapı ya da farklı bir ürünle kapatılabiliyorsa panel dizisi tam katta biter.
Paneli kesmek bu listede yoktur. Kesilen uçta kaplama açılır ve orası hattın ilk bozulan noktası olur. Sitemizin sayım kuralı bu yüzden nettir: panel 250 santimde sabittir; küsurat panelden değil yerleşimden alınır.
Kural — Toplam formül kaç panel sipariş edeceğinizi, kenar kontrolü o panellerin sahaya oturup oturmadığını söyler. İkincisi yapılmadan birincisine güvenmeyin.
Adım 3 — Direk adedi: açık hat, halka ve kapı
Direk adedi panel adedinden türetilir ve hattın biçimine göre tek bir farkla ayrışır:
Açık hat: direk = panel + 1 + kapı sayısı Kapalı halka: direk = panel + kapı sayısı
Açık hatta "+1" vardır, çünkü her panelin iki ucunda direk durur, komşu paneller aradaki direği paylaşır ve paylaşılamayan tek yer hattın iki ucudur. Kapalı halkada başlangıç ve bitiş direği aynı direk olduğu için bu "+1" düşer.
Köşe direk sayısını değiştirmez. Köşedeki direk, iki kenarın son panellerini direğin iki ayrı yüzünden taşır; adet olarak hat direklerinden biridir. Değişen, o direğin profilidir: iki yönden gelen yükü birlikte taşıdığı için bir kademe kalın seçilir ve kelepçesi iki yüze takılır. Köşe başına fazladan direk yazan bir hesap, panel çit için yanlıştır.
Her kapı direk sayısını bir artırır. Kapı açıklığı hattı iki parçaya böler ve her parça kendi ucunda bir direk ister. Açıklığın iki yanında kalan direkler kapı direği olur: kanadın ağırlığını ve menteşe noktasındaki devirme momentini taşıdıkları için onlar da kalın profilden seçilir. Bu iki direk toplamın içindedir; kapı başına iki direk eklemek hesabı bir direk şişirir.
Adımı iki satırla kapatın, çünkü beşinci adımda bu iki grup farklı birim fiyatla çarpılacak:
Kalın profil direk = köşe sayısı + 2 × kapı sayısı Hat direği = toplam direk − kalın profil direk
Bir istisnaya dikkat edin: kapı tam köşeye denk geliyorsa köşe direği aynı zamanda kapı direğidir ve iki kez sayılmaz. Hattın bir ucu açıkta bitiyorsa o uçtaki direk de tek yönden yük aldığı için daha derin temel ve güçlü profil isteyebilir; bunu teklifte ayrıca sorun.
Adım 4 — Yükseklik ve tel çapı panelin birim fiyatını seçer
Panel adedi yükseklikten bağımsızdır: 63 santimlik panel de 203 santimlik panel de aynı 250 santim genişlikte gelir. Yükseklik adedi değil, birim fiyatı değiştirir. Bu yüzden dördüncü adımda yaptığınız tek şey, hattın işine göre bir yükseklik seçip o satırın adet fiyatını şablona yazmaktır.
Katalogdaki beş yükseklik tel çapıyla birlikte gelir: 63, 103 ve 153 santim 4,0 mm telle; 173 santim 4,5 mm telle; 203 santim 5,0 mm telle. Aynı yükseklikte farklı tel çapı sunulduğunda fiyat farkının fiziksel bir karşılığı vardır: telin taşıdığı kesit çapın karesiyle büyür. 5,0 mm tel, 4,0 mm telin (5/4)² ≈ 1,56 katı kesit taşır. İki teklif aynı yükseklikte farklı fiyat veriyorsa ilk bakılacak yer, tel çapının yazılı olup olmadığıdır.
Yüksekliği bütçeden değil işten başlayarak seçin. Sınır belirten alçak bir hat, köpeği ya da çocuğu içeride tutan orta bir hat ve tırmanmayı zorlaştıran yüksek bir hat farklı sorulara cevap verir. Hangi yüksekliğin hangi kullanıma uyduğu ölçü seçeneklerini tek tek ele alan sayfada anlatılıyor; maliyet hesabı o karardan sonra gelir.
Bu adımda şablona iki değer yazılır: seçilen panelin tanımı (yükseklik × genişlik, tel çapı, kaplama) ve adet fiyatı. Tanımı atlamayın. Aylar sonra hesaba geri döndüğünüzde, hangi panel için hesap yaptığınızı yalnız fiyattan çıkaramazsınız.
Adım 5 — Direk tipi ve boyu: ikinci birim fiyat
Direğin birim fiyatını üç özellik belirler: profil, boy ve et kalınlığı. Katalogda panel çit için temel seçenekler 60 × 40 kutu profil ve Ø48 boru direktir. Beton direk panel çitte bir tasarruf seçeneği değildir; kelepçe bağlantısına uygun olmadığı için asıl alanı tel örgü hatlarıdır.
Boy, panel yüksekliğinden türetilir: direk boyu ≈ panel yüksekliği + gömme payı, sonra bir üst standart boya yuvarlanır. Katalogda kutu profil için 200 ve 250 santimlik boylar var. 173 ve 203 santimlik panellerde toplam 200 santimi aştığı için 250 santimlik direk gerekir. Alçak panellerde ise tersi olur: 200 santimlik direk ihtiyaçtan uzun kalır. Katalogda daha kısa bir boy yer almadığı için bu durumda 200 santimi bir üst sınır olarak yazın ve teklifte panele uygun kısa boy olup olmadığını sorun.
Şablonda direk için iki ayrı satır açın. Birinci satır hat direğidir: adedi üçüncü adımdan, birim fiyatı katalogdan gelir. İkinci satır kalın profildir: köşe ve kapı direkleri. Kalın profilin fiyat farkı katalogda yer almaz; bu satırı rakamsız, "teklifte sorulacak" notuyla bırakın. Bütün direkleri hat direği fiyatıyla çarpmak hesabı biraz düşük gösterir; bunu bilerek yapıyorsanız sorun değildir, ama farkı not etmeyi unutmayın.
Et kalınlığı dışarıdan görünmez ve aynı dış ölçüde iki direk farklı cidarla üretilebilir. "60 × 40 kutu" yazısı tek başına bir direği tarif etmez; milimetre cinsinden et kalınlığı yazılmadıkça iki teklifin direk satırı karşılaştırılamaz. Direğin toplam içindeki payının yükseklikle, hat uzunluğuyla ve kapı sayısıyla nasıl değiştiği direk maliyetinin toplamdaki payını inceleyen yazıda ayrıntılı olarak duruyor.
Adım 6 — Aksesuar ve bağlantı: ayrı satır, boş bırakılmayan satır
Panel ve direk bir hattı tek başına ayağa kaldırmaz. Paneli direğe bağlayan kelepçe ve cıvata, direğin üst ağzını kapatan başlık bu hattın zorunlu parçalarıdır. Katalogda bunların fiyatı yoktur; bu yüzden şablonda ayrı satır olarak açılır ve fiyatı teklifte istenir.
Bu satırın adedini siz de kabaca kurabilirsiniz, çünkü mantığı basittir. Başlık adedi direk adedine eşittir. Kelepçe adedi ise panel-direk kesişme sayısı ile kesişme başına kelepçe sayısının çarpımıdır ve kesişme başına adet panel yüksekliğine bağlıdır: panel yükseldikçe her kesişmede daha fazla kelepçe kullanılır. Köşe direklerinde paneller direğin iki ayrı yüzüne bağlandığı için kelepçe o direkte iki yüze takılır.
Bu satırı rakamsız bırakmak, onu sıfır saymak anlamına gelmez. Hesabın en sık yaptığı sessiz hata, fiyatı bilinmeyen kalemi listeden düşürmektir. Satırı açın, adedini yazın, birim fiyat sütununa "teklifte" notunu düşün. Böylece ara toplamınızın bu kalemi içermediğini hem siz hem hesabı okuyan başka biri görür.
Kelepçe tipi direk profiline bağlıdır: kutu profil düz sırtlı, boru direk kavisli kelepçe ister. Beşinci adımda direk profilini değiştirirseniz bu satırı da güncellemeniz gerekir. Güvenlik hatlarında dışarıdan sökülmesi zor cıvata başları istenir ve bu da standart cıvatadan ayrı bir kalem olarak sorulur.
Adım 7 — Kapı, nakliye ve zemin işleri
Bu üç kalem hattın geometrisine, arsanın konumuna ve zemine bağlıdır; hiçbirinin katalogda rakamı yoktur ve hiçbiri metreye anlamlı biçimde yayılamaz. Şablonda her birine ayrı satır açın.
Kapı. Kapının maliyeti üç parçadan oluşur: kanat, hırdavat (menteşe, kilit, sürgü) ve kapı direklerinin kalın profil farkı. Üçüncü parçayı beşinci adımda zaten ayırdınız; burada yalnız kanat ve hırdavat satırı açılır. Kapının genişliği ve açıklığa göre ısmarlanması teklifte açıkça yazılmalıdır, çünkü ikinci adımda göreceğiniz gibi açıklık ölçüsü panel yerleşimini değiştirebilir.
Nakliye. Nakliye bedeli mesafeye, araç doluluğuna ve indirme koşuluna bağlıdır. Teklifte sorulacak üç şey vardır: fiyat hangi adrese kadar geçerli, araç sahaya girebiliyor mu, indirme kimin sorumluluğunda. Kısa hatlarda nakliyenin malzeme bedeline oranı uzun hatlardakinden büyük olabilir; bu yüzden bu satırı küçük bir ayrıntı gibi değil, gerçek bir kalem gibi ele alın.
Zemin işleri. Toprak zeminde direkler kazı ve betonla sabitlenir; beton ya da asfalt zeminde ise flanşlı direk ve dübel söz konusu olabilir. Hangisinin uygulanacağı direk tipini ve adedini değil, direk başına ek malzemeyi değiştirir. Bu satırı direk adedi üzerinden tarif edin ve fiyatını, işi yapacak taraftan isteyin.
Montaj işçiliği de bu grubun devamıdır ama bu yazının konusu malzemedir. Montajı ayrı bir teklifle alacaksanız şablonun sonuna bir satır ekleyin ve ara toplamın onu içermediğini not edin.
Adım 8 — KDV en son satırdır
Hesabın bütün satırları aynı biçimde yazılmalıdır. Katalog fiyatları KDV hariçtir; bu yüzden şablonun tamamını KDV hariç kurmak en temiz yoldur. Bir satırı dahil, ötekini hariç yazmak toplamı sessizce bozar ve iki teklif karşılaştırılırken fark nereden geldiği anlaşılmaz.
Vergi, ara toplamın üzerine tek satır olarak eklenir:
Genel toplam = ara toplam (KDV hariç) × (1 + KDV oranı)
Oranı kendi başınıza varsaymayın; faturayı kesecek satıcıdan ve güncel mevzuattan teyit edin. Teklifte nakliye ya da montaj satırının vergi durumunun ayrı yazılmış olup olmadığına da bakın; farklı kalemlerin farklı biçimde yazılması sık rastlanan bir karışıklıktır. Hariçten dahile, dahilden hariçe dönüşümün ve alıcının bu noktada yaptığı hataların tamamı KDV'nin panel çit fiyatındaki yerini anlatan yazıda toplu olarak duruyor.
Bu adımın küçük ama önemli bir sonucu vardır: ara toplamı KDV hariç tuttuğunuzda, dokuzuncu adımdaki sağlamayı katalog fiyatlarıyla doğrudan yapabilirsiniz. Vergi dahil bir toplamla sağlama yapmaya çalışmak, her karşılaştırmada fazladan bir dönüşüm gerektirir ve hata payını büyütür.
Adım 9 — Sağlama: metre ve metrekare ile çapraz kontrol
Hesap bitince iki basit bölme, adetlerde ya da seçilen üründe gözden kaçmış bir hatayı yakalar.
Metre sağlaması. Panel ve direk ara toplamını hattın toplam uzunluğuna bölün. Çıkan değeri şu referansla karşılaştırın: (panel adet fiyatı + hat direği fiyatı) ÷ 2,5. Bu referans uzun ve düz bir hattın panel ve direk metresidir. Sizin sonucunuz ona yakın, genellikle biraz üzerinde çıkmalıdır; çünkü açık hattın ucundaki fazladan direk ve her kapının getirdiği direk, metre başına düşen direk payını biraz büyütür. Referansın çok üzerinde bir sonuç fazla sayılmış direk ya da panele, çok altında bir sonuç ise unutulmuş bir satıra işaret eder. Panel metresi ile hat metresi arasındaki farkın nasıl kurulduğu metre fiyatını hat metresine çeviren yazıda anlatılıyor.
Metrekare sağlaması. Panel tutarını panellerin kapladığı yüzeye bölün: panel tutarı ÷ (panel adedi × 2,5 × yükseklik, metre cinsinden). Bu değer, seçtiğiniz panelin adet fiyatının tek panel alanına bölünmesine eşit çıkmalıdır. Eşit çıkmıyorsa ya panel adedini ya birim fiyatı yanlış satırdan almışsınızdır. Aynı değer, bir teklifte panelin gerçekten beyan edilen yükseklikte olup olmadığını kaba biçimde denetlemeye de yarar; yükseklikler arasında metrekare değerinin nasıl davrandığı metrekare fiyatının ne zaman anlamlı olduğunu tartışan yazıda ayrıntılı işleniyor.
İki sağlama da bir fiyat kaynağı değildir; yalnızca hesabınızın kendi içinde tutarlı olup olmadığını gösterir. Bütçenin kendisi her zaman adetler ve birim fiyatlar üzerinden kurulur.
Boş hesap şablonu
Aşağıdaki tabloyu kendi hattınız için doldurun. İlk sütun satırın adı, ikinci sütun formülü ya da kaynağı, üçüncü sütun sizin değerinizdir. Rakamı bilinmeyen satırları boş bırakmayın; "teklifte" yazın.
| Satır | Formül / kaynak | Sizin değeriniz |
|---|---|---|
| Kenar uzunlukları | Köşeden köşeye ölçüm, parça parça | |
| Hat biçimi | Açık hat mı, kapalı halka mı | |
| Köşe sayısı | Plan üzerinden | |
| Kapı sayısı ve açıklıkları | Her kapının genişliği ve kenar üzerindeki yeri | |
| Panel hesabına giren uzunluk | Kenarlar toplamı − kapı açıklıkları | |
| Panel adedi (toplam) | Uzunluk ÷ 2,5 → yukarı yuvarla | |
| Kenar kenar kontrol | Her parça için ÷ 2,5 → yukarı; aks başına fazla = (adet × 2,5 − parça) ÷ adet | |
| Direk adedi | Açık hat: panel + 1 + kapı · Halka: panel + kapı | |
| Kalın profil direk | Köşe + 2 × kapı | |
| Hat direği | Direk adedi − kalın profil | |
| Panel tanımı ve adet fiyatı | Yükseklik, tel çapı, kaplama · güncel liste | |
| Panel tutarı | Panel adedi × adet fiyatı | |
| Hat direği tanımı ve birim fiyatı | Profil, boy, et kalınlığı · güncel liste | |
| Direk tutarı | Toplam direk × hat direği fiyatı | |
| Kalın profil farkı | Ayrı satır, teklifte | |
| Kelepçe ve cıvata | Kesişme × yüksekliğe göre adet · teklifte | |
| Direk başlığı | Direk adedi kadar · teklifte | |
| Kapı kanadı ve hırdavat | Kapı başına · teklifte | |
| Nakliye | Teslim noktası ve indirme · teklifte | |
| Zemin işleri | Direk başına kazı-beton ya da flanş-dübel · teklifte | |
| Ara toplam (KDV hariç) | Rakamı bilinen satırların toplamı + "teklifte" notları | |
| KDV | Ara toplam × oran (satıcıdan teyit) | |
| Genel toplam | Ara toplam + KDV | |
| Metre sağlaması | Panel ve direk tutarı ÷ hat uzunluğu | |
| Metrekare sağlaması | Panel tutarı ÷ (adet × 2,5 × yükseklik) |
Şablonun iki satırı özellikle önemlidir. "Kenar kenar kontrol" satırı, sahada karşılaşılacak yerleşim sorununu sipariş öncesine taşır. "Ara toplam" satırının yanındaki notlar ise bu toplamın neyi içermediğini açıkça söyler; o notlar olmadan ara toplam bir bütçe gibi okunur ve eksik kalır.
Doldurulmuş örnek: köşeli ve kapılı bir L hat
Şablonu tek bir hat üzerinde dolduralım. Aşağıdaki rakamlar katalogdaki fiyatla, KDV hariç hesaplanmıştır ve bu yazıdaki tek sayısal örnektir.
Durum. Bir müstakil evin bahçesi, iki kenarı çevrilecek. A kenarı 34,80 metre, B kenarı 29,00 metre; aralarında bir köşe var. İlk çizimde B kenarının tam ortasına 1 metrelik bir yaya kapısı konmuş. Hattın iki ucu arsa sınırında, yani sabit. Seçilen panel 103 × 250 cm, 4,0 mm tel.
İlk çizim: toplam hesap ne diyor?
Panel hesabına giren uzunluk 34,80 + 29,00 − 1,00 = 62,80 metre. 62,80 ÷ 2,5 = 25,12, yukarı yuvarlanınca 26 panel. Toplam formül burada durur ve her şey yolunda görünür.
Kenar kenar kontrol
Sabit noktalar köşe, iki uç ve kapının iki kenarıdır; hat üç parçaya ayrılır.
| Parça | Uzunluk | ÷ 2,5 | Panel | Panellerin boyu | Fazla | Aks başına |
|---|---|---|---|---|---|---|
| A kenarı | 34,80 m | 13,92 | 14 | 35,00 m | 20 cm | ≈ 1,4 cm |
| B, köşe – kapı | 14,00 m | 5,60 | 6 | 15,00 m | 100 cm | ≈ 16,7 cm |
| B, kapı – uç | 14,00 m | 5,60 | 6 | 15,00 m | 100 cm | ≈ 16,7 cm |
A kenarında sorun yok: 20 santimlik fazlalık 14 aralığa bölündüğünde aks başına yaklaşık 1,4 santim düşer ve hat boyunca yedirilir. B kenarında ise durum farklı. Parçalar toplamı yine 26 panel ediyor, yani sayım tutuyor gibi görünüyor, ama her iki parçada panel dizisi bir metre fazla uzun. Aks başına 16,7 santimlik bir daraltma birkaç santimlik sınırın çok üzerindedir; paneller bu parçalara sığmaz. Tek panel eksiltmek de çözüm değildir: 5 panel 12,50 metre eder ve her parçada 1,50 metrelik bir açık bırakır.
Buradan çıkan sonuç açık: ilk çizim sahaya oturmuyor. Toplam formülün verdiği 26 panel, sipariş için doğru bir sayı gibi görünse de B kenarında yerleşimi imkânsız.
Sorunun kaynağı ve çözümü
B kenarında panellere kalan uzunluk 29,00 − 1,00 = 28,00 metre. 28,00 ÷ 2,5 = 11,2; yani 1 metrelik açıklık kaldıkça kapı nereye kaydırılırsa kaydırılsın B kenarı tam panelle kapanmaz: 11 panel 50 santim açık bırakır, 12 panel 2 metre fazla gelir. Sorun kapının yerinde değil, açıklığın ölçüsündedir.
Çözüm, kapı açıklığıyla eritmektir. Açıklık 1,50 metre olarak planlandığında panellere kalan uzunluk 27,50 metreye iner ve bu tam 11 panel eder. Ama açıklık ortada kalırsa her parça 13,75 metre olur ve 5,5 panellik parçalar yine kapanmaz. Bu yüzden kapı biraz kaydırılır: köşeden itibaren 5 panel (12,50 m), 1,50 metrelik kapı açıklığı, sonra 6 panel (15,00 m). Toplam 12,50 + 1,50 + 15,00 = 29,00 metre; B kenarı santimi santimine oturur. Kapının ortası, kenarın ortasından köşeye doğru 1,25 metre kayar. Kapıyı ters yöne, uca doğru kaydırmak da aynı sonucu verir; hangisinin seçileceği bahçe içindeki yürüyüş yoluna bağlıdır. Kapı kanadı bu açıklığa göre ısmarlanır ve bu karar teklif istemeden önce verilir.
Son adetler
Panel: A kenarında 14, B kenarında 5 + 6 = 11; toplam 25 panel. Toplam formülle sağlama: 34,80 + 29,00 − 1,50 = 62,30 metre; 62,30 ÷ 2,5 = 24,92 → 25. İki hesap artık aynı sayıyı veriyor ve her parça sahaya oturuyor.
Direk: açık hat, bir kapı. 25 + 1 + 1 = 27 direk. Parça parça sayınca da aynı sonuç çıkar: A kenarı 15 direk, köşe ile kapı arası 5 yeni direk, kapıdan uca 7 direk. Bunların 3'ü kalın profildir (1 köşe, 2 kapı direği), 24'ü hat direğidir.
Birim fiyatlar ve tutar
| Kalem | Adet | Birim | Tutar |
|---|---|---|---|
| Panel 103 × 250 cm, 4,0 mm | 25 | 550 TL | 13.750 TL |
| Direk 60 × 40 kutu, 200 cm | 27 | 325 TL | 8.775 TL |
| Panel + direk ara toplamı | 22.525 TL | ||
| Kalın profil farkı (3 direk) | 3 | teklifte | — |
| Kelepçe, cıvata, başlık | — | teklifte | — |
| Kapı kanadı ve hırdavat | 1 | teklifte | — |
| Nakliye, zemin işleri | — | teklifte | — |
Direk boyu için bir not: 103 santimlik panele 200 santimlik direk uzun gelir; katalogda daha kısa bir boy olmadığı için bu satır bir üst sınırdır ve teklifte panele uygun kısa boy sorulmalıdır. Bütün direkler hat direği fiyatıyla yazıldı; üç kalın profilin farkı ayrı satırda bekliyor.
KDV: 22.525 TL × (1 + satıcının teyit ettiği oran). Rakamı bilinmeyen satırlar eklendiğinde bu çarpım yeniden yapılır.
Sağlama
Metre: 22.525 TL ÷ 63,80 m ≈ 353 TL/m. Uzun düz hat referansı (550 + 325) ÷ 2,5 = 350 TL/m. Sonuç referansın biraz üzerinde; beklenen yön budur, çünkü açık hattın ucu ve kapı iki fazladan direk getirir. Fark küçük olduğu için adetlerde bir şişme yok.
Metrekare: panellerin kapladığı yüzey 25 × 2,5 × 1,03 = 64,375 m². 13.750 TL ÷ 64,375 m² ≈ 214 TL/m²; bu, tek panelin 550 TL ÷ 2,575 m² değerine eşittir. Panel satırı tutarlı.
Son bir gözlem: bu örnekte direk, panel ve direk ara toplamının yaklaşık beşte ikisini oluşturuyor. Alçak panelde direğin payı büyür, çünkü panel ucuzlarken direk adedi ve boyu aynı kalır. Yüksekliği bir kademe değiştirmeyi düşünüyorsanız yalnız dördüncü ve beşinci adımı yeniden yapmanız yeter; adetler değişmez.
Hesabı sessizce bozan altı hata
Aşağıdaki hataların hiçbiri hesabı açıkça yanlış göstermez. Hepsi makul görünen bir toplam üretir; sorun ya sipariş günü ya montaj günü ortaya çıkar.
Toplam hesapla yetinmek. Örnekte görüldüğü gibi toplam formül 26 panel dedi ve sayı makul göründü. Kenar kontrolü yapılmasaydı B kenarındaki sorun ancak direkler dikildikten sonra fark edilirdi; o noktada kapının yerini ve açıklığını değiştirmek, dikilmiş direkleri sökmek demektir.
Köşeye direk eklemek. "Her köşe bir direk daha" diye yapılan hesap, panel çitte direk kalemini köşe sayısı kadar şişirir. Köşe adedi değil profili değiştirir.
Kapıya iki direk eklemek. Kapı hattı ikiye böler ve direk sayısını bir artırır. Açıklığın iki yanındaki direkler bu sayının içindedir; kapı başına iki direk eklemek fazladan bir direk sipariş ettirir.
Kalın profili görmezden gelmek. Bütün direkleri hat direği fiyatıyla çarpıp kalın profil satırını hiç açmamak, köşe ve kapı direklerinin farkını bütçenin dışına iter. Rakamı bilinmese bile satır açılmalıdır.
Bilinmeyen kalemi sıfır saymak. Kelepçe, başlık, kapı, nakliye ve zemin işlerinin katalogda fiyatı yoktur. Fiyatı yok diye listeden düşürülen her kalem, ara toplamı olduğundan küçük gösterir.
KDV'yi karışık yazmak. Bir satır dahil, bir satır hariç yazıldığında toplam ne dahil ne hariçtir. Bütün satırlar hariç yazılır, vergi en sona tek satır olarak eklenir.
Hangi karar hangi satırı değiştirir?
Hesabı bir kez kurduktan sonra alternatif denemek kolaydır, yeter ki hangi kararın hangi satırı oynattığını bilin. Aşağıdaki tablo bunu özetliyor.
| Karar | Değişen satırlar | Değişmeyen satırlar |
|---|---|---|
| Yüksekliği bir kademe değiştirmek | Panel birim fiyatı, belki direk boyu, kelepçe adedi | Panel ve direk adedi |
| Tel çapını değiştirmek | Panel birim fiyatı | Bütün adetler |
| Direk profilini kutudan boruya çevirmek | Direk birim fiyatı, kelepçe tipi | Bütün adetler |
| Kapı eklemek ya da kaldırmak | Panel adedi (açıklığa göre), direk adedi, kalın profil, kapı satırı | Birim fiyatlar |
| Kapının yerini ya da açıklığını değiştirmek | Kenar kontrolü, bazen panel adedi | Direk adedi |
| Hattı halkaya tamamlamak | Direk formülü (+1 düşer), kenar listesi | Birim fiyatlar |
| Standart dışı renk seçmek | Panel birim fiyatı ve termin (teklifte) | Bütün adetler |
Tablonun söylediği şey basit: adetler geometriden, birim fiyatlar üründen gelir. Geometriyi değiştiren kararlar ilk üç adımı, ürünü değiştiren kararlar dördüncü ve beşinci adımı yeniden açtırır. İkisini aynı anda değiştirmek yerine birer birer denemek, hangi kararın toplamı ne kadar oynattığını açıkça gösterir.
Bir kararın etkisini ölçmenin en temiz yolu, şablonun iki kopyasını yan yana doldurmaktır. Aradaki fark, o kararın gerçek bedelidir; teklifler arasındaki farkla karıştırılmaz.
Hesabı teklife dönüştürmek
Şablonu doldurduğunuzda elinizde bir bütçeden fazlası vardır: bir teklif talebi. Tedarikçiye göndereceğiniz metin, şablonun ilk üç adımının çıktısı ve dördüncü ile beşinci adımın ürün tanımlarıdır. Kenar listesi, köşe sayısı, kapı açıklıkları ve yerleri, panel tanımı, direk tanımı. Bu bilgiyle hazırlanan bir teklif, sizin hesabınızla satır satır karşılaştırılabilir.
Teklif geldiğinde önce adetlere bakın. Panel ve direk adedi sizin hesabınızla aynı mı? Farklıysa fark ya yuvarlamadan, ya köşe ve kapı kuralının farklı uygulanmasından, ya da tedarikçinin sizin görmediğiniz bir yerleşim sorununu fark etmesinden gelir. Üçüncüsü mümkündür ve değerlidir; sorun, farkın nedenini yazılı istemektir.
Sonra ürün tanımlarına bakın: yükseklik, tel çapı, kaplama, direk profili, boy ve et kalınlığı. Bunlardan biri teklifte yazılı değilse o satır karşılaştırılamaz. En son "teklifte" diye bıraktığınız satırların her birinin karşılığını arayın. Karşılığı olmayan satır, teklifin o kalemi içermediği anlamına gelir.
Bu sıra, pazarlığı da doğru yere taşır. Adetler ve ürün eşitlendikten sonra kalan fark gerçek fiyat farkıdır ve ancak o noktada konuşulmaya değer.
Senaryonuza en yakın yazı
Bu yazı hesabın yöntemini anlatıyor; belirli hat tiplerinin kendine özgü kalemleri ise ayrı yazılarda ele alınıyor. Hattınız birkaç kenarlı bir ev bahçesiyse, komşuyla ortak sınır, mevcut duvar üstü ve eski çitin sökümü gibi kalemleri bahçe çevirmenin maliyetini ele alan yazıda bulacaksınız. Arsanın dört yanını kapalı bir halka olarak çevirecekseniz, alanın nasıl çevreye döndüğünü ve parsel biçiminin çevreyi nasıl değiştirdiğini bir dönümlük arazinin çit maliyetini hesaplayan yazı gösteriyor.
Kümedeki diğer yazılar da aynı yöntemi farklı ölçeklere uygular: yüz metrelik düz ve köşeli hatlar, kısa hatlarda metre maliyetinin neden arttığı, villa cephesi, site ve fabrika çevresi, tarla sınırı. Hangisini okursanız okuyun, adetleri bu yazıdaki dokuz adımla kendiniz sağlayabilirsiniz.
Özet
Panel çit maliyet hesaplama dokuz adımlık bir sıradır ve sıranın her adımı bir öncekinden beslenir. Hattı kenarlara bölüp biçimini ve sabit noktalarını belirleyin. Panel adedini toplamdan bulun, sonra her parçayı kenar kenar kontrol edin: aks başına fazla birkaç santimi aşıyorsa sorun yerleşimdedir ve çözümü kapı açıklığı, kapının yeri ya da serbest uçtur, panel kesmek değil.
Direk adedini açık hatta panel + 1, halkada panel sayısı kadar alın ve her kapı için bir ekleyin; köşe adedi değil profili değiştirir. Yükseklik ve tel çapıyla panelin, profil, boy ve et kalınlığıyla direğin birim fiyatını yazın. Kelepçe, başlık, kalın profil farkı, kapı, nakliye ve zemin işleri için rakam bilinmese bile satır açın. Bütün satırları KDV hariç yazıp vergiyi en sona ekleyin ve sonucu metre ile metrekare üzerinden sağlayın.
Bu sırayı izleyen bir hesap size yalnız bir toplam vermez; tedarikçiye gönderilecek teklif talebini, gelen teklifi okuyacağınız iskeleti ve sahada karşılaşmadan önce yakalanmış bir yerleşim sorununu da verir.